TÜRKİYE GEOFİT BAHÇESİ(Türkiye’de ilk, Dünyada en büyük)
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünde Türkiye’de ilk, Dünyada en büyük GEOFİT BAHÇESİ kurulacak. Enstitü tarafından hazırlanan 3 yıllık proje DPT tarafından kabul edilmiş olup, 2011 yılından itibaren çalışmalar başlatılacaktır.
Soğanlı, Rizomlu ve Yumrulu süs bitkiler genel olarak “GEOFİT” adıyla tanımlanmaktadır. Türkiye; coğrafik konumu, jeomorfolojik yapısı ve farklı ekolojik durumu ile biyoçeşitlilik yönünden dünyanın en önemli gen merkezlerinden biridir. Bu durum özellikle geofitler açısında Türkiye florasını farklı kılmaktadır.
Süs bitkileri alt sektörü, kesme çiçekler, dış mekan süs bitkileri, saksılı süs bitkileri ve doğal çiçek soğanları olarak sınıflandırılmaktadır. Ülkemizde hızlı bir gelişme gösteren süs bitkileri sektöründe 1998 yılında 18.976.000 $ olan ihracat 2009 yılında 2.5 kat artarak 47.246.000 $’a yükselmiştir. Bu ihracatın %63’ü kesme çiçeklerden sağlanmaktadır. Doğadan sökülerek ihracatı yapılan doğal çiçek soğanları da dışsatım açısından önemli bir paya sahiptir. Doğal çiçek soğanlarının kültüre alınması, üretimden ihracatın gerçekleştirilmesi Ülkemiz açısından önem arz etmektedir.
Doğal süs bitkilerinin kültüre alınması konusunda; Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) desteği ile yürütülen çalışmalara ek olarak 2006 yılında Enstitümüz konu uzmanlarından Uz. Erdal Kaya’nın proje liderliğinde TÜBİTAK desteği ile TAGEM – Özel Sektör- Üniversite işbirliğinin sağlandığı geniş kapsamlı bir proje başlatılmıştır. Böylesine büyük bir proje ile doğal bitkileri kültüre alma çalışmalarını yürütebilecek ekip ve ekipmanların oluşturulması amaçlanmış ve gerçekleştirilmiştir. TÜBİTAK Projesi 2009 yılı içinde sonuçlanmıştır. Proje sonuçları TÜBİTAK tarafından önemli görüldüğü için 17 Haziran 2009 tarihinde toplanan 19. Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’na sunulmuştur.
Bu çalışma ile, Türkiye Florasının tahrip edilmesini azaltmak amacıyla doğadan sökülüp ihracatı yapılan türlerin; ihracat boyuna ulaştırma süresini kısaltma amaçlı bitki besleme denemeleri yürütülmüş ve tarla şartlarında üretilip ticaretinin artırılması imkanları araştırılmıştır.
Diğer taraftan, ülkemizde henüz ticareti yapılmayan ekonomik öneme sahip 49 Colchicum (Acı Çiğdem) taksonu, 48 Fritillaria (Ters Lale) taksonu, 3 Hyacinthus (Sümbül) taksonu, 47 İris (Süsen) taksonu, 13 Lilium (Zambak) taksonu, 3 Nectaroscordum (Ballı Sarımsak) taksonu, 11 Paeonia (Şakayık) taksonu, 8 Polygonatum (Mührüsüleyman) taksonu, 18 Tulipa (Lale) taksonu, diğer cinslere bağlı 25 takson, toplam 225 geofit taksonu, 16 kumul bitki türü ve 22 dış mekan bitki türü; yaklaşık 200.000 km yol gidilerek, Türkiye Florasının hemen hemen her bölgesi taranarak, 3000 m rakımlara kadar çıkılarak çok zor şartlardan bitkiler toplanmıştır. Kır çiçekleri diye adlandırabileceğimiz bu bitkilerin yaklaşık %50’si endemik olup Türkiye Florası dışında doğal yayılış göstermemektedir. Özellikle dünya geofit çeşitliliğinin yarısını barındıran floramızda 700 civarındaki geofit türünün üçte biri toplanmıştır. Türkiye geofitleri bahçesi oluşturabilmek için çok önemli bir adım atılmıştır.
Toplanan bitkilerin tür teşhisi yapılmış, kromozom sayısı bilinmeyen taksonların kromozomları sayılmış, 1200 populasyonun DNA izolasyonu depolanması yapılmış, takson düzeyinde fitokimyasal içerikleri belirlenmiştir.
Ayrıca toplanan bitkiler kültüre alınarak amaca uygun tipler seçilerek yetiştirme teknikleri belirlenmektedir. Seçilen doğal tiplerden, mutasyon ve melezleme yolu ile ıslah çalışması başlatılmış, sektörün kullanabileceği yeni çeşit adayları elde edilmeye başlanmıştır. Seçilen 4 çeşit adayının tescil işlemlerine başlanmış olup bunlar sektöre kazandırılacaktır.
Bu güne kadar yapılan çalışmalara ilave olarak 2010 yılı içinde aynı konuda TÜBİTAK’a yeni bir proje daha sunulmuş ve kabul edilmiştir. Her iki proje kapsamında toplanan ve toplanacak olan materyalin sergileneceği alanı da içerecek şekilde bir geofit bahçesi oluşturmak amacıyla DPT’ye sunulan proje kabul edilmiştir. Bu proje tamamlandığında Ülkemizde ilk, Dünyada da en büyük GEOFİT BAHÇESİ Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nde faaliyete geçecektir.
Türkiye Florasında Geofitler Doğal Olarak Yaşamaktadır. Günümüzde süs bitkileri yetiştiriciliği için çeşit geliştirme yanında, şimdiye kadar üretime alınmamış yeni cins ve türlerin belirlenerek kültüre alınması ve ex-sitü muhafazası önem kazanmıştır.
2010 yılında yürürlüğe giren yeni TÜBİTAK projesi;
Yerel kaynaklı çeşitler geliştirilecek ve süs bitkileri sektörünün çeşitte dışa bağımlılık, kesme çiçek ihracatında tek ürüne bağlı kalma sorunlarının çözümüne büyük oranda katkı sağlayacaktır.
Geofitlerin yerinde korunması (in-sitü) yanında, her geçen gün zorunlu hale gelen biyolojik çeşitliliğimizin en önemli unsuru olan ex-sitü (doğal alanı dışında) korunması sağlanacak, I. dilimde toplanmayan 800 geofit türü daha toplanacaktır.
Biyolojik çeşitliliğimizin değerlendirilmesi için gerekli olan bu çalışma ile %40 civarında endemizme sahip geofit türlerin; biyolojik aktiviteleri ilk defa belirlenerek ilaç sektörüne çok önemli katkı sağlayacaktır.
Yeni tür adaylarının ve geliştirilen çeşit adaylarının tanımlanmasında gereken moleküler karkterizasyon ve markör teknolojileri kullanılarak, DNA parmak izleri belirlenecektir.
Yurtdışında Mevcut Durum;
Çok eski tarihlerden beri yapıla gelen bahçelerden; bugün 150 ülkede toplam 1800 civarında botanik bahçesi mevcuttur. Bunların pek çoğunda geofit bahçesi vardır ve geofitlerin çoğunluğu Uzak doğudan özellikle de Türkiye’den toplandığı bilinmektedir.
En önemli Geofit bahçeleri;
Royal Botanic Gardens, Kew-London / Royal Botanic Gardens, Edinburgh, Scotland, İngiltere
Missouri Botanical Garden, ABD
Nikitsky Botanical Garden-Yalta / Kiev Botanical Gardens-Kiev, Ukrayna
Moscow Botanical Garden of Academy of Sciences- Moscow, Rusya
Göteborg Botanical Garden-Göteborg, İsveç
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünde kurulması planlanan Türkiye Geofit Bahçesi;
500 m2 Sergileme Serası, 500 m2 Alpin (Soğutmalı) sera, 500 m2 Yetiştirme Serası ve 500 m2 Çoğaltma Serası olmak üzere 2.000 m2 kapalı alandan oluşacaktır. İdari Bina, Oto Park, Açık Geofit Bahçesi (gölcük, tepecik, kaya bahçesi vs.) ve diğer alanlar olmak üzere toplam 10.000 m2 üzerine planlanmıştır. Halen kullanılan alanla birlikte yaklaşık 20.000 m2 alanda Türkiye’de ilk, Dünyada en büyük GEOFİT BAHÇESİ kurularak hem turizme hem de bilim dünyasının hizmetine açılacaktır.
Dr. M. Emin ERGÜN
